1. SKIP_MENU
  2. SKIP_CONTENT
  3. SKIP_FOOTER
  • آخرین بروزرسانی: جمعه 31 اکتبر 2014. برابر با جمعه, 09 آبان 1393

صد سال اندیشه‌‌های ایرانی (26) محمد امین رسول‌زاده و سوسیال دموكراسی

.

محمد امین رسول‌زاده را به استناد آثار و تألیفات بر جای مانده از او، نخستین اندیشه‌پرداز سوسیالیستی ایران می‌دانم؛ با این که اسناد تازه منتشر شده، ظهور سوسیال دموکرات‌ها را در ایران به سال 1905 می‌رسانند (آدمیت، شاکری، خسروپناه) و حضور پیروان گرایشات عدالت‌خواهانه و چپگرایانه را به پیش از رسول‌زاده، با این حال رسول‌زداه اولین فردی است که توانست افکار چپ را انسجام داده و در عرصه‌های کنشگری، فعالانه مشارکت کند. بلافاصله باید اضافه كرد كه وی ایده‌های سوسیالیستی را با ته مایه‌ای از افكار ناسیونالیستی و پان تركیسم آمیخته بود و با این كه در دوره‌ای از زندگی‌اش دل در گرو بلشویسم داشت، اما در دوره‌ای دیگر سر در آستان ناسیونالیسم آذری گذاشت و با تأسیس نخستین جمهوری مستقل در آذربایجان، راهی را در منطقه باز كرد كه سده‌ای بعد به بار نشست. تألیف رسالاتی در روشنگری ایده‌های جمع‌گرایانه، انتشار روزنامه ایران نو و تدوین اصول و اهداف فرقه دموکرات ایران و... اقداماتی است که رسول‌زاده را در پس‌زمینه‌های مشروطیت، پیشاهنگ سوسیالیسم در ایران معرفی می‌کنند.

محمد امین به سال 1884 میلادی در روستای نوخانی باكو به دنیا آمد. به سن تحصیل كه رسید توسط پدرش به مدرسه شماره 2 روس- مسلمان كه با مدیریت غنی‌زاده اداره می‌شد، راه یافت و ادامه تحصیلاتش را در مدرسه فنی باكو تكمیل كرد. بیش از 17 سال نداشت كه به فعالیت‌های سیاسی و فرهنگی روی آورد؛ رسول‌زاده با نوشتن مقالاتی در روزنامه «شرق روس» با فعالین سیاسی منطقه چون چاپارادزه، عزیبكف و نریمان نریمانف كه بنیانگذاران حزب همت بودند، آشنا و در فعالیت‌های سیاسی آنان مشاركت داشت. به سال 1902 رسول‌زاده سازمان جوانان مسلمان را كه بر پایه افكار سوسیال دموكراسی و پان تركسیم بود، در باكو به وجود آورد.

رسول‌زاده به سال 1909/1327ق به عنوان خبرنگار نشریاتی حزب همت به ایران آمد تا از شرایط تازه مشروطیت در ایران گزارش و خبر تهیه كند. (گزارش‌هایی از انقلاب مشروطیت ایران) رسول‌زاده تا 1911 سال در ایران بود و به سازماندهی تئوریك و تشكیلاتی اجتماعیون- عامیون ایران و انتشار ارگان‌های سوسیال دموكراسی ایران نظیر روزنامه «ایران نو» اهتمام داشت تا اینكه به دنبال فشارهای فزاینده روسیه تزاری از ایران خارج شد. (فكر دموكراسی اجتماعی در نهضت مشروطیت ایران، ص 156) خروج رسول‌زاده از ایران و مشاركت‌اش در ایجاد جمهوری آذربایجان و فرجام حیاتش در آنكارا 1954 به سال موضوعاتی هستند كه در حیطه فعالیت‌های ناسیونالیستی و پان تركیستی محمد امین رسول‌زاده قرار می‌گیرند؛ آن چه در این رساله مورد توجه است، نقش فكری و عملی رسول‌زاده در گسترش اندیشه‌های سوسیال دموكراسی در فرقه اجتماعیون- عامیون و روزنامه ایران نو است.

شخصیت فكری و سیاسی محمد امین رسول‌زاده در میان مبارزانی شكل گرفت كه ایده‌های سوسیال دموكراسی را نمایندگی می‌كردند؛ پیش از این كه بلشویسم سیطره همه جانبه‌اش را بر فرقه همت و گروه‌های سوسیال دموكرات منطقه آذربایجان بگستراند. همین ایده‌ها بودند كه رسول‌زاده آن‌ها را در نگارش مرامنامه اجتماعیون- عامیون ایران، سنجش افكار اعتدالیون و انتشار روزنامه ایران به كار گرفت. آدمیت بر این باور است «رسول‌زاده درس فلسفه سیاسی خوانده، خاصه در اصول سوسیالیسم و سیر تحول اجتماعی مغرب زمین دانش او گسترده است... او اندیشه‌گری است با مایه، با ذهنی فرهیخته و فكری منظم و منطقی، به علاوه در فضیلت اخلاقی از با فضیلت‌ترین مردان بود...» (فكر دموكراسی اجتماعی در نهضت مشروطیت ایران، ص98)

سیر مادی تاریخ و جدال طبقاتی در تحول اجتماع كه از اصول پایه‌ای سوسیالیسم است، راهنمای رسول‌زاده برای طرح نظریات اجتماعی‌اش قرار دارد؛ همو در انتقاد بر فرقه اجتماعیون اعتدالیون نوشته‌اش را با این ایده شروع می‌كند. «از روزی كه فرزند آدم را بر اشیا و آلات مختلف مالكیت خصوصی حاصل و مسئله من و تو محرك اصلی اجتماع نوع بشر گردیده عالم بشریت همیشه با یكدیگر در مبارزه بوده و به موجب دستور الحكم لمن غلب تچاوزرات و تاخت و تازها و قتل و غارت‌ها از روی نقاطی كه پای انسان آن جاها رسیده كوتاه نگردیده....» (تنقید فرقه اعتدالیون...،ص61) رسول‌زاده سپس به مساله مالكیت در سیر تاریخی می‌پردازد و آن را در ارتباط با همان اصول سوسیالیستی و واقعیت‌های اجتماعی و اقتصادی زمانه خود و داخل تحول جهانی مدنیت مورد توجه قرار می‌دهد. «عقیده سوسیالیست‌هاست كه در سایه همین همین مركزیت سرمایه و ازدیاد فقر عمومی كار به جایی خواهد رسید كه به یك تعطیل عمومی و یا به ترتیب دیگران كارگران را ممكن خواهد شد كه آلات استحصالیه را از دست سرمایه‌داران خارج و مال عموم بنمایند و به این نحو مالكیت شخصی كه در نظر سوسیالیست‌ها علت تمام این نامساعدت‌های كونیه می‌باشد از میان برداشته می‌شود و انسانیت كه یك قسمتش از فراوانی و دیگر حصه‌اش از فقر و تنگدستی در هلاك‌اند، آزاد شده، اجتماعیت یعین سوسیالیسم بر پا می‌شود و سعادت عمومی شامل احوال عموم اولاد بشر می‌گردد.» (تنقید فرقه اعتدالیون...،ص72) دو نكته اصلی در نوشته رسول‌زاده نمایان است: اول این كه سیر تاریخی جوامع بشری از كمون اولیه به سوی سیالیسم است؛ ایده‌ای متاثر از اندیشه‌های ماركس است. دوم این كه مالكیت شخصی و به تبع آن فردیت حامل عقب‌ماندگی جوامع و بدبختی اشخاص است؛ نكته‌ای كه رسول‌زاده در مقابل اندیشه‌های لیبرالیستی قرار می‌دهد. مخالفتی كه در سیر تاریخی یك صد ساله‌ای بعد از مشروطیت بر ذهن و زبان اكثریت اندیشمندان ایرانی چنگ انداخت و یكی از بنیانی‌ترین پایه‌های مدرنیته را به مسلخ توده‌گرایی و جمع‌خواهی برد؛ ایده‌ای كه در دهه پنجاه سر از دربار شاهنشاهی درآورد و حاكم و مخالف را در یك صف واحد و علیه كاركرد تاریخی ایران قرار داد. عقیده‌ای كه در فردای سرنگونی استبداد صغیر، مشروطیت را به كج راهه‌های رادیكالیسم چپ‌گرایانه راند و ایده‌های آزادی‌خواهانه و لیبرالیستی را كه در گسترش صنایع ملی و تبیین حقوق فردی قرار داشت، تا مدتی قابل تأسف از بین برد.

رسول‌زاده برای رسیدن به جامعه سوسیالیستی و زا میان برداشت مالكیت شخصی و حقوق فردی، راه‌كارهای اصلاح‌طلبانه را به كناری نهاده و راه و روش انقلابی‌گری را پیش می‌نهد؛ بازهم همان كنش‌هایی كه به قدرت رسیدگان مشروطیت را بر جریان تجددگرای اطلاح‌طلب ایرانی غلبه داد دو آموزه‌های پارلمانتاریستی را در ریگ زارهای توده‌گرایی احساساتی به بُن‌بست كشاند. رسول‌زاده در تبیین روش سوسیالیست‌ها می‌نویسد: «... می‌خواهند این اصول اداره حاضره... بهم زده اصول سوسیالیسم را پایدار نمایند... و جهد دارند كه اقتدارات سیاسی را به دست صنوفی بدهند كه منافع ایشان اقتضا دارد وسایل تكامل ترقی و تعالی تجارت و صناعت كه با سرعت تمام طی مراحل می‌نماید، طوری فراهم شود كه هر چه زودتر انقلاب سوسیالیسم واقع گردد.» رسول‌زاده برای رسیدن به جامعه سوسیالیستی كه با بر هم زدن نظم سرمایه‌داری ممكن خواهد بود، به شیوه سوسیال دموكرات‌های روسیه نزدیك می‌شود و وجود سرمایه‌دار و پرولتاریا را در بنیان حكومت سوسیالیستی لازم می‌شمارد؛ رسول‌زاده هیچ تحلیلی از جامعه ایران عصر مشروطیت نمی‌دهد كه جامعه‌ای پیشاسرمایه‌داری بود و برای تئوریزه كردن اندیشه‌های سوسیالیستی نیم قرنی توقف را لازم داشت تا جامعه ایران به دنیای سرمایه‌داری بپیوند و دو طبقه سرمایه‌دار و پرولتاریا به وجود آید و حزب سوسیالیستی هم تشكیل شود تا با مبارزات انقلابی یا پارلمانتاریستی ایران را سوسیالیزه كنند! با این حال رسول‌زاده ناآگاه هم از شرایط اجتماعی و سیاسی ایران آن دوره نبود؛ او به درستی می‌دانست كه بیشترین اقشار جامعه ایرانی را دهقانان تشكیل می‌دهند و به تعبیری جامعه ایران جامعه فئودالیته با شكل و شمایل مختص به خودش است؛ «در ایران سرمایه‌داری اروپا و آمریكا را نداریم تا این كه سوسیالیست شده بر ضد او كار كینم و چون سرمایه‌داری را نداریم، پرولتیاری هم نیست و در فكر حاكمیت یك صنف غیر موجوده افتادن هم غیر ممكن است... در مملكتی كه سرمایه‌داری نیست، در مملكتی كه عمله و كارگر كارخانجات مفقود است، در مملكتی كه هنوز در معیشت قرون وسطی روزگار می‌گذراند، در مملكتی مثل ایران سوسیالیسم یك خیالی است بی‌حقیقت.» با این حال رسول‌زاده یكی دیگر از باورهای سوسیالیستی را مد نظر قرار می‌دهد و سخن از زمین و نقش آن در مبارزات جمع‌گرایانه می‌گوید. رسول‌ زاده با تكیه بر تصاحب انقلابی زمین و تقسیم آن میان دهقانان، باز تحت تاثیر حزب سوسیال دموكرات (و بعد بلشویك) روسیه، پیشآهنگ اصلاحات ارضی در ایران بشمار می‌رود. به نوشته رسول‌زاده: «پارتی‌های سوسیالیست بكلی حقوق مالكین را بر زمین‌ها قائل نبوده، صرف نظر از تمام نظریات دیگر دستور الزرع للزارع را تابع می‌باشند و ضبط اراضی مالكین را مطالبه و بعضی قسمت آنها را در میان زارعین و قسمتی را به تحت اداره محلی آوردنش را تقاضا می‌كنند.»

با این پیش انگاشته‌ها، رسول‌زاده به توضیح وضعیت ایران می‌پردازد؛ از اهمیت جنبش مشروطیت می‌نویسد و آن را انقلابی میان طبقه اعیان و اشراف و رعیت می‌شمارد. «به نظر ما سرنوشت مجلس ملی وابسته است به نتیجه‌ای كه از مصادمه دو نیروی بزرگ حاصل می‌شود. یكی از این دو نیرو، توده مردم است كه در رأس آن سید محمد طباطبایی‌ها و فدائیانی همانند شهدای تهران قرار دارند. این همان نیرویی است كه خوراك و پوشاك تمام خوانین و خائنین، ملاكان و زمین‌داران ایران را با زحمات خونین خود فراهم می‌آورد. نیروی دیگر، عبارت است از نیروی استبداد و اصول كیف مایشاء، كه در حال حاضر شامل دبنگ‌های وزرای ایران و امیرالامرا بهادر جنگ می‌باشد. محمد علی میرزای ولیعهد، وارث تخت و تاج سلطنت، در رأس آن قرار دارد...» (گزارش‌هایی از انقلاب مشروطیت ایران، ص 48) چرا كه از نظرگاهی كه رسول‌زاده اختیار كرده است و مبتنی بر اندیشه‌های سوسیال دموكراسی است، هر جدالی در جامعه فراتر از هر قرائتی مبتنی بر دعوای طبقاتی بوده و جنبش مشروطیت ایران نیز از این قاعده مستثنا نمی‌توان باشد؛ «در حقیقت هم دهقان ایرانی كه اسیر دست ارباب است، آیا به آن حد از آگاهی و دراكه رسیده است كه برای رهایی خوئ از عسرت و هرج و مرج زندگانی به بمب توسل جوید؟ این خبر حقیقت داشته باشد، می‌توان امیدوار بود كه ایران روزی به ژاپن تبدیل شود. می‌خواهم بگویم كه ایران بر آن است كه خودش را از چنگال بطالت ناشی از خواب غفلت سال‌های اخیر برهاند. برای اثبات این ادعا هم شواهدی در دست است. یكی از این شواهد هم همین بمب است.» (گزارش‌هایی از...، ص 45) با این حال رسول از دادخواست‌های ایرانیان هم شناختی به هم رسانده است: «آن چه ملت نجیبه ایران می‌خواهد عبارت است از مساوات عمومی، آن‌ها می‌خواهند بی‌توجه به ملت و مذهب، زن و مرد، همه بدون فرق از حقوق مساوی برخودار شوند.» (گزارش‌هایی از...، ص 51)

محمد امین رسول‌زاده با این دیدگاه سالی دیگر به داخل ایران آمده و به عنوان لیدر اول فرقه اجتماعیون- عامیون به سازماندهی مشروطه‌خواهان رسته از دست استبدا محمد علی شاهی رسیده و با انتشار روزنامه «ایران نو» جریان سوسیال دموكرات را در میان مشروطه‌طلبان ایرانی پایه‌گذاری می‌كند تا چند سالی به ارتقای فرهنگ سیاسی ایرانیان به زمینه‌های عدالت‌خواهانه و آزادی‌طلبانه اهتمام ورزد.

اضافه کردن نظر

کد امنیتی
تازه کردن

حمایت شما از ما

آخرین مقالات درج شده جدید

قصاص، میراث شوم بربریت…

بررسی کنگره اخیر حزب و روند کاری حزب در آینده…

حماسۀ مقاومت شیر زنان ایران…

حمایت از اعتصاب عمومى در اصفهان…

نه‌تنها یک‌کاسه زهر…

مقالات دگراندیشان جدید

«امربه‌معروف با اسید نمی‌شه…

دفاع مقدس یا شکست مفتضحانه؟…

تلاش لابی‌ست‌های جمهوری اسلامی برای گشایش راه‌های تجارت با اروپا…

اسلام هراسی: خدمت و یا خیانت…

حقیقت نه بمب…

مقالات هم‌اندیشان جدید

دخترانِ امروز، دختران فردا، در رژیم مذکّر و متجاوز…

در ستایش زیبایی…

استفاده از بازار برای توسعه اجتماعی…

بخش فارسی صدای آمریکا زیر ذرّه‌بین کنگره…

دولت روحانی در آمار به دروغ متوسل شده است…

نظرگاه‌های کاربران جدید

  • ایرانی
    با درود خدمت آقای دکتر فاطمی و سایر دوستان سروران گرام، در این چند روز تیره، جامعه‌ای که آماده انفجار ...

    ادامه مطلب ..و

     
  • وجدانی
    ریحانه جباری: ما را به دستِ باد بسپار، دنیا ما را دوست نداشت! ««ما را به دستِ باد بسپار(خطاب به مادرش)!

    ادامه مطلب ..و

     
  • شیر و خورشید و تاج
    ***** پایان - کلید زنگ زده و فاسد تدبیر و امید رژیم نتوانست قفل اصفهان را باز کند؛ در نتیجه دوباره ...

    ادامه مطلب ..و

     
  • شیر و خورشید و تاج
    ***** بخش اول - کلید زنگ زده و فاسد تدبیر و امید رژیم نتوانست قفل اصفهان را باز کند؛ در نتیجه دوباره ...

    ادامه مطلب ..و

     
  • khalafzadeh
    با درود بشما این مصاحبه نوشته اش را خواندم عالی بود . اما این مصاحبه را چند در صد ایرانیان و بخصوص ...

    ادامه مطلب ..و