1. SKIP_MENU
  2. SKIP_CONTENT
  3. SKIP_FOOTER
  • آخرین بروزرسانی: دوشنبه 20 مارس 2017. برابر با دوشنبه, 30 اسفند 1395

حقیقت و قدرت

.



مدت زیادی روشنفکر بزرگ چپ‌گرای از حقیقت و عدالت سخن به میان آورد و این دو مورد را معطوف به‌حق و درستی کرد. سال‌ها گفته‌هایش نماد حقیقت بود و آرزوی‌اش این بود که به‌مثابه سخنگوی جهانی پذیرفته و باور شود. روشنفکر بودن اما ملزم به این معنی نیست که وجدان یا آگاهی همگانی به‌حساب بیاید. به‌درستی باید بگویم، مارکسیسم خلع سلاح شده. درست همان‌گونه که پرولتاریا در ارتباط با موقعیت الزامی سیاسی‌اش جهان را به دوش می‌کشد و در پیوند با گزینه‌های اخلاقی، تئوریک و سیاسی از روشنفکران پیروی می‌کند تا به‌این‌ترتیب جهان را در آگاهی خویش به گُرده کشد.

با این توصیف روشنفکر شخصیتی فهمیده می‌شود؛ که اگر مخالفت عمومی در بدنه‌ی پرولتاریا متصور شود، آشکارا، معیّن و منفرد جهان را به‌پیش خواهد برد.

سال‌های متمادی، از زمانی می‌گذرد که این نقش به روشنفکر داده‌شده است. اکنون شیوه‌های جدیدی برای پیوند با برنامه‌های «نظری و عملی» ایجادشده است. روشنفکران عادت کرده‌اند که دیگر به‌عنوان «روشنفکر جهانی»، «وجدان عمومی»، «حقیقت و عدالت همگانی» و «روشنفکر نمونه» کار نکنند، اما در بخش‌های معینی: متفکرهای مشخصی در زندگی شخصی یا در وضعیت‌های حرفه‌ای‌شان کاری می‌کنند که باید. به‌عنوان‌مثال در حوزه‌های زندگی: بیمارستان، پناهندگی، آزمایشگاه، دانشگاه، رابطه‌های خانوادگی و مناسبت‌های جنسیتی. بی‌تردید، موقعیت جدید، هوشمندی و آگاهی بیش‌تری در ارتباط با مبارزه‌ها به آن‌ها می‌دهد. به‌این‌ترتیب آن‌ها با دشواری‌هایی روبه‌رو می‌شوند که معیّن و مشخص است و نه «جهانی» و متفاوت است از مشکل‌های پرولتاریا یا توده‌ی مردم.

اما بااین‌وجود، به نظر من به دو دلیل روشنفکر بیش‌ازپیش جذب مسئله‌های پرولتاریا یا توده‌ی مردم شده است. اول به این خاطر که این موضوع‌ها بیش‌تر در ارتباط است با مبارزه‌های واقعی، مادی و روزانه‌ی مردم و دوم آن‌که روشنفکر در موقعیت جدید خود مواجه است با همان چیزهایی که پرولتاریا با آن در جدال است؛ شرکت‌های چندملیتی، پلیس و قانون، سود و سرمایه و مانند این‌ها. این است که من این نوع روشنفکر را «روشنفکر خاص یا متعیّن» می‌خوانم و در برابر «روشنفکر جهانی و همگانی» قرارش می‌دهم.

این موقعیت نو اهمیت سیاسی دیگری را هم پدید می‌آورد. درواقع می‌توان این را ممکن ساخت که اگر ادغام شدن امکان ندارد، دست‌کم می‌شود آن بخش از ویژگی‌ها را که پیش‌ازاین منزوی مانده بودند، بازتعریف کرد تا شکل‌بندی جدیدی پیدا کنند. روشنفکر برتر و شگرفی که عادت داشت نویسنده هم باشد؛ نویسنده‌ای که شعور و معرفت عمومی است، نویسنده‌ای که آزاد است، اکنون در برابر روشنفکری قرار دارد که تنها در مقام شایسته‌ی خود به‌عنوان معلم، قاضی یا تکنسین در خدمت دولت یا سرمایه است.

بعدازاین که فعالیت‌های معیّن کسان، شروع گردید، پس‌زمینه‌ی سیاسی کردن امور آغاز شد و به‌تدریج قداست معیار نوشتار که نماد روشنفکری بود، ناپدید شد و در پناه و سایه قرار گرفت. به‌این‌ترتیب توسعه‌ی رابطه‌های دوجانبه به‌رغم اختلاف در گونه‌های علوم و تفاوت در این‌که تمرکز روی این یا آن موضوع برای سیاسی کردن وجود داشت، امکان‌پذیر شد. حقوق‌دان‌ها، روان‌شناس‌ها، پزشک‌ها و مددکارهای اجتماعی، تکنسین‌های دانشگاه‌ها و جامعه‌شناس‌ها در وضعیت‌هایی قرار گرفتند که هم در حوزه‌ی کار خود دخیل بودند و هم از طریق مبادله‌های دوجانبه در سطح جهانی، در عمل کار روشنفکر را در روندی دیگر سیاسی می‌کردند. این پیشرفت به‌خودی‌خود توضیح این است که چرا درحالی‌که نویسندگان به نماد قدرتی که در عمل بی‌قدرت هم بود (مترسک) تمایلی نشان نمی‌دادند و مدام از آن فاصله می‌گرفتند. دانشگاه‌ها و حوزه‌های آکادمیک در حال رشد و ترقی بودند؛ اگرنه در سطح عالی‌ترین رکن‌ها که حداقل به‌عنوان محلی برای تبادل آگاهی و دانش در معیار جهانی. به بیانی نزدیک‌تر، اگر حوزه‌ی سیاسی علوم در دانشگاه‌ها فوق‌العاده حساس شده‌اند، بی‌تردید همین پیشرفت ذکرشده، موجب آن است. بدیهی است که آنچه موسوم است به بحران دانشگاه‌ها، نباید به‌عنوان خسران قدرت تبیین شود؛ برعکس این خود نیز چند برابر کردن تأثیر قدرت آن‌ها است در مرکز تجمع گونه‌های گوناگون روشنفکرانی که از روند سابق دل کنده و به سیستم آکادمی پیوند خورده‌اند. همه‌ی آنچه در حوزه‌ی تئوری نوشتار در دهه‌ی 1960 شاهد آن بودیم، بدون شک فقط روند وداع با گذشته بوده است. با کمک این پروسه نویسندگان تلاش کردند که امتیاز سیاسی خود را حفظ کنند، اما واقعیتی که در رابطه است با تئوری که در رابطه است با شایستگی عملی که در پیوند است با زبان‌شناسی، نشانه‌شناسی و روان‌شناسی و این‌که این تئوری ریشه در نگاه نوام چامسکی و هم‌فکرانش دارد. این‌که این تئوری منشأ تولیدهای ادبی با درجه‌ای کم‌تر از متوسط شد، همه نشان آن‌اند که دیگر فعالیت‌های نویسنده در مرکز همه‌ی چیزها و پدیده‌های جهانی نبوده است.

به نظر من روشنفکری خاص یا متعیّن از بعد از جنگ دوم جهانی رو به رشد بوده است. شاید پژوهشگر اتمی، در یک‌کلام یا بهتر بگویم، «اوپن هایم» بود که برای گذار از روشنفکر جهانی به روشنفکر متعیّن یا خاص تأثیر فراوانی داشته است. او در ارتباط بود با نهادهای علمی و آموزشی که در آنجا کارشناسان اتمی، اختراع‌های خود را آزمایش می‌کردند، اما از زمانی که تهدیدهای اتمی نتوانست سرنوشت بشر و کره‌ی خاکی را تحت تأثیر قرار بدهد، گفتمان او ضمن خاص و مشخص بودنش می‌توانست یک گفتمان جهانی نیز باشد. در لوای پرچم اعتراض خود که مربوط می‌شد به همه‌ی جهان، این کارشناس اتمی موقعیت متعیّن و خاص خود در سیستم علمی را به عرصه‌ی جهانی آورده بود. برای اولین بار من به این نظر رسیده‌ام که روشنفکر توسط نیروهای سیاسی دنبال می‌شد، آن‌هم دیگر نه به خاطر گفتمان عمومی و همگانی که پیشنهاد کرده بود، بلکه به سبب دسترسی داشتن او به علم و تکنیک. در این سطح بود که حضور او تهدید سیاسی به‌حساب می‌آمد. توجه داشته باشید که آنچه من اینجا می‌گویم در رابطه با تحول‌های غرب است و نه شوروی. اگرچه آنچه در شوروی روی داد هم در حوزه‌هایی قابل قیاس است با غرب، اما نیاز به پژوهش بیش‌تر و عمیق‌تر دارد که در موردهای بسیاری باهم متفاوت‌اند. به بیانی دیگر، بدون تردید، مطالعه‌ی مناسبت‌های علمی در شوروی و کشورهای موسوم به بلوک شرق در بعد از 1945 لازم است.

این امکان وجود دارد که نوع روشنفکر جهان‌شمولی که در سده‌ی نوزدهم و بیستم تأثیر‌گذار هم بوده‌اند، – چراکه آن روشنفکر، فرد عدالت و قانون بود و وجدان عمومی و در موقعیت مخالفت باقدرت استبداد، سوء‌استفاده از مال‌های عمومی و ملی، خواهان برقراری قانون‌های آرمانی عدالت‌گستر و برابری، – از جایگاه به نسبت سیاسی خود منحرف‌شده باشد. درگیری‌های سیاسی در سده‌ی هیجدهم بیش‌تر مبارزه‌هایی بود حول محور قانون، عدالت، حقوق و نظام‌نامه‌ای برای اجرایی کردن آن‌ها که می‌شود قانون اساسی‌اش نامید. نظام‌نامه‌ای برای اجرای عدالت در قالب قانون و منطق، یعنی آنچه امکان داشت می‌بایست در سطح جهانی آغاز و اجرا می‌شد. آنچه امروز ما «روشنفکر آن دوره» می‌نامیم، (ارجاع به مفهوم سیاسی روشنفکر است و نه جامعه‌شناسانه‌ی آن، به زبانی دیگرکسی که مبارزه‌ها، شایستگی‌ها و رابطه‌هایش با حقیقت را در جهت قوت بخشیدن به حوزه‌ی سیاسی صرف می‌کند) به باور من، دنباله‌رو حقوق قضایی و یا انسانی بود که در پی گسترش عدالت جهانی تلاش می‌کرد. (ولتر در فرانسه نمونه‌ی بارز این نوع از روشنفکران بود). اکنون روشنفکر «جهانی» از مسیر حقوق‌دانی و شخصیت مشهور و قابل‌توجه جداشده و غنی‌ترین شکل بیان خویش را در نویسنده پیداکرده است. کسی که حامل همه‌ی ارزش‌ها و نظرها و مفهوم‌هایی است که همه می‌توانند خود را در آینه‌ی او جست‌وجو کنند. روشنفکر «جهانی» نه‌تنها توسط حقوق‌دانان و مشهوران، منحرف‌شده بود که حتا کارشناسان و تحصیل‌کرده‌ها هم او را از مسیر درست دور می‌کردند. چند لحظه پیش گفتم که شخصیتی مثل کارشناس حرفه‌ای‌اتم بود که به‌مثابه پیش‌زمینه‌ی فکری حضور پیدا می‌کند و مؤثر واقع می‌شود. در حقیقت می‌شود گفت که این موضوع از سال‌ها پیش در شکل دکوراسیون‌های مؤثر مطرح و حتا از آخرهای سده‌ی نوزدهم در گوشه‌ای از صحنه هم جاسازی‌شده بود. بی‌تردید با حضور «داروین» و یا برای تکامل پساداروینیسم است که شکل و فرم جدید به‌طور آشکارا مطرح می‌شود و پیشرفت هم می‌کند. رابطه‌ی متلاطم بین سوسیالیست‌ها و تکامل‌گراها نتیجه‌هایی به بار آورد که حاصل فوق‌العاده تردیدآمیز تکامل‌گرایی (به‌عنوان‌مثال در جامعه‌ی سیاسی، روان‌شناسی، ژن‌شناسی، دیرینه‌شناسی و جرم‌شناسی) نقطه‌ی عطفی را به وجود آورد که تحصیل‌کرده‌ها را ناگزیر به مداخله و میانجی‌گری کرد. آغاز میانجی‌گری در مبارزه‌های سیاسی معاصر با توجه به اقتدار دانش حقیقت بومی و منطقه‌ای بدون در نظر داشتن این‌که حقیقت مبارزه‌های سیاسی معاصر چه گونه می‌بایست باشد، از دیدگاه تاریخی، در این نقطه عطف زمانی، داروین، تاریخ روشنفکر غربی را نمایندگی می‌کند (از این منظر «زولا» اهمیت خاصی دارد. او از نوع روشنفکر «جهانی» است و قانون جهان‌شمول را به دوش می‌کشد. او به‌جای مردم و برای برابری مبارزه‌ی سیاسی می‌کند، موردهایی از مبنا شناسی و تکامل را به دوش می‌کشد) که به باور او علمی نیز هستند و درعین‌حال تأثیر تردیدآمیزی بر گفتمان خود او نیز دارند، اما گویا در کلاف این نوع گفتمان خود نیز اسیر باور خویش شده است.

اگر کسی بخواهد این موضوع را به‌دقت و طور اساسی مطالعه کند، باید وارد شدن مجدد فیزیک‌دان‌ها به حوزه‌ی پرمخاطره و ستیزه‌جویانه‌ی سیاسی در نقطه‌ی زمانی گذار به سده‌ی بیستم را به‌دقت بررسی نماید. بحث‌های میان سوسیالیست‌ها و هواداران خردگرایی هم نقش به سزایی در این تاریخ خواهند داشت.

درهرحال فیزیک و زیست‌شناسی در حد ویژه‌ای، پس‌زمینه‌ی خلق این شخصیت بوده‌اند، شخصیتی که «روشنفکر خاص یا متعیّن» اش می‌خوانیم. در هم بافته شدن علوم تکنیکی در امور اقتصادی و استراتژیکی گویا اهمیت خاصی را به او داده است. این شخصیت جدید که حالا حامل کارکردهای روشنفکری و پرستیژ آن است، دیگر «نویسنده‌ی نابغه» نیست که تنها «آموزش‌دیده‌ای مطلق» است. دیگر اویی نیست که همه‌ی ارزش‌های جهان را به دوش می‌کشد، دیگر آنی نیست که در تقابل است با همه‌چیز و همه‌کس، برای عدالت‌گستری جهانی، دیگرکسی نیست که خواهان باز پژواک صدای خویش است پس از مرگ حتا.

اکنون این شخصیت جدید دست در دست دیگران از انرژی و نیروی به وجود آمده‌ی جمعی که یا در خدمت دولت‌اند یا در نقش مخالف دولت، یا در جهت تقویت زندگی‌اند یا در سوی نابودی کامل آن، استفاده می‌کند. او دیگر حماسه‌سرای رزمی جاودانگی نیست، اما استراتژی است مرگ و زندگی است. درعین‌حال ما شاهد آنیم که «نویسنده‌ی بزرگ» به‌مثابه شخصیت نابغه یا دانای کل و همه‌چیزدان به‌تدریج از صحنه خارج می‌شود.

پس اجازه دهید کمی به جزئی‌ها بپردازیم. می‌پذیریم که «روشنفکر خاص یا متعیّن» در دهه‌های اخیر به‌موازات توسعه‌ی ساختار علوم فنی در جامعه از اهمیت بیش‌تری برخوردار شده است و این فرایند در سال 1960 سرعت بیش‌تری هم به خود گرفت، اما یادمان باشد که این روشنفکر متعیّن یا متخصص با مانع‌های زیادی روبه‌رو است و خطرهای بزرگی پیش روی دارد. این خطر که در چرخه‌ی مبارزه‌های دایره‌سان اسیر شود. این خطر که خواسته‌هایی طرح نماید که خود را در بخشی خاص و ویژه محدود کند. این خطر که حزب‌های سیاسی و سندیکاها که مبارزه‌های منطقه‌ای را تحت کنترل دارند او را بفریبند، پیش و بیش از هر خطری این تهدید که او در وضعیتی قرار گیرد که توسعه و پیشرفت مبارزه‌های منطقه‌ای را در غیاب یک استراتژی جهانی یا بدون کمک نتواند گسترش دهد. هم‌چنین این خطر که نتواند مردم را متقاعد کند که همراه و هم پای او باشند یا تعدادی کمی با او همدل شوند. به‌عنوان‌مثال به سیاست پلیس و زندان‌ها در فرانسه‌ی امروز نگاه کنید: مبارزه علیه سیاست امور زندان‌ها، سیستم مجازات و سیستم قانون و پلیس، در محدوده‌ی زندانیان سابق و مددکاران اجتماعی مانده و نتوانسته از نیروی عظیم عمومی که می‌خواست امکان توسعه در این امور را به وجود آورد، استفاده کند، یعنی که خود را در حد فزاینده‌ای منزوی کردن. بدیهی است که گاهی هم مجازات از طریق ایدئولوژی کهنه بر مسئله‌های امروز نفوذ کند؛ ایده‌ای که هم‌زمان می‌توانست فرد زندانی را قربانیِ بی‌گناه و ناتوان جلوه دهد یا شورشی ناب ـ سیر پله‌ای جامعه ـ و یا گرگ جوان انقلاب آینده. رجعت به این انگیزه قدیمی آنارشیستی از سده‌ی نوزدهم به این دلیل امکان‌پذیر می‌شد که در پیشبرد استراتژی موفقیتی در چشم‌انداز نبوده است. در چنین حالتی نتیجه‌ی کار، انشعاب عمیق بین نیروهای عملیاتی بوده است. کمپین تک‌صدایی، به‌قاعده در باور گروه‌های کوچکی نفوذ می‌کند و شنیده می‌شود و توده‌ی مردم به‌حق از پذیرش اعتبار سیاسی چنین حرکتی سر باز می‌زنند. همین توده‌ی مردم در صورت حرکت جمعی حتا تحمل این را دارند که دستگاه سیاسی و حقوقی جاری را یا حفظ کنند و یا تقویت نمایند.

به نظرم اکنون چنان می‌آید که ما در وضعیت‌هایی هستیم که باید کارکردهای روشنفکر متعیّن بار دیگر ارزیابی گردد. ارزیابی شود و نه این‌که حذف و به باد فراموشی سپرده شود. به‌رغم نوستالژی بعضی از روشنفکران جهانی و تمایل به خلق فلسفه‌ای نوپا و با چهره‌ی دیگر جهانی، باید بار دیگر کارکرد روشنفکر متعیّن که در حوزه‌های خاصی تخصص دارد، بررسی شود. کافی است که نگاهی داشته باشیم به دستیابی انسان به نتیجه‌های حاصل در حوزه‌ی پزشکی: این نتیجه‌ها نشان می‌دهد که مبارزه‌های منطقه‌ای و معیّن نه اشتباه بوده و نه بی‌حاصل به پایان رسیده‌اند. هم‌چنین می‌شود گفت که نقش روشنفکر متعیّن باید هرروز مهم‌تر و بهتر از پیش شود، چراکه این نقش در تطابق با مسئولیت سیاسی او، چه بخواهد و چه نخواهد به‌مثابه‌ی کارشناس اتمی، متخصص کامپیوتر و … به عهده‌ی او گذاشته‌شده است. به جد اشتباه خطرناکی است که روشنفکر متعیّن به علت رابطه‌اش باقدرت منطقه‌ای ازلحاظ سیاسی کنار گذاشته شود. این برکناری می‌تواند یا بر این اساس باشد که مسئله‌های سیاسی نگرانی خاص‌ها است و به توده‌ها ربطی ندارد (چیزی که اشتباه دوچندانی است، چراکه آن‌ها تاکنون متوجه این موضوع شده‌اند که درهرحال بخشی از آن‌اند.) یا این‌که روشنفکران متعیّن در خدمت دولت و سرمایه‌اند (چیزی که حقیقت دارد، اما از طرف دیگری نشان می‌دهد که روشنفکر متعیّن در موقعیت استراتژیکی است.) و یا باز بر این اساس که روشنفکر متعیّن، ایدئولوژی علمی را شکل می‌دهد (چیزی که همیشه درست نیست و درهرحال تابعی است از موارد بنیادی: تأثیرهایی که پاسخ گفتمان حقیقی است).

به باور من، آنچه اهمیت دارد این است که حقیقت، خارج از قدرت نیست یا این‌که فاقد قدرت است. برخلاف اسطوره، اگر تاریخ و کارکردهای آن شایستگی ادامه‌ی پژوهش در روزهای آینده داشته باشند، این حکایت طرح و جاری می‌شود که حقیقت، پاداش روح‌های آزاد نیست، حقیقت کودک تنهایی درازمدت نیست و حتا امتیازی نیست برای همه آن‌هایی که موفق شوند تا خود را رها سازند. حقیقت چیزی است متعلق به همین جهان: حقیقت در پناه تنوع محدودیت‌ها تولید می‌شود و همین موقعیت راه برون‌رفت عادی را تولید می‌کند. هر جامعه‌ای «رژیم حقیقت» خود را دارد. هر جامعه «سیاست مشترک حقیقت» خود را دارد: می‌شود گفت، اشکال گفتمان که می‌پذیرد و موفق می‌شود که به‌مثابه‌ی یقین مؤثر باشد، با مکانیزم‌ها و موردهایی که تمایز بین حقیقت و غیر حقیقت را امکان‌پذیر می‌کند، ابزاری که هرکدامشان با کمک فن‌ها و روندهایی که نسبت داده‌شده‌اند به ارزش‌های تولید حقیقت، موقعیت آن‌هایی را که مسئولیت‌هایشان اضافه‌شده تا بگویند چه چیز یقین و حقیقت است دشوارتر اما مؤثرتر می‌کند.

در جامعه‌هایی مثل جامعه‌ی ما، «اقتصاد سیاسی» حقیقت، تحت تأثیر پنج ویژگی مهم است:

حقیقت بر اساس شکل‌های گفتمان علمی و نهادهایی که آن را تولید می‌کنند، بنیاد نهاده شده است.

حقیقت مدام در معرض فتنه‌انگیزی سیاسی و اقتصادی قرار دارد (به حقیقت همان‌قدر توجه می‌شود که به تولید اقتصادی و قدرت سیاسی).

حقیقت در شکل‌های گوناگونی مورد اعتراض بوده که موجب فرسودگی از یک‌سو و شیوع کردارهای خونین از طرف دیگر است. (حقیقت در گردونه‌ی دانش و دستگاه‌های اطلاعاتی در سطح به نسبت بزرگی در گردش است و در بدنه‌ی اجتماعی نفوذ می‌کند که در مواجهه با محدودیت‌های شدید، تاب مقاومت ندارد).

حقیقت توسط چند ارگان و نهاد سیاسی تولیدشده و پس از فیلتر شدن به دیگران منتقل می‌شود. این نهادهای مسلط؛ دستگاه ارتش، نوشتار و رسانه‌ها هستند.

آخرین ویژگی این‌که؛ حقیقت تولیدشده تا کار پایه‌ی بحث‌های سیاسی و رودررویی اجتماعی (مبارزه‌ی اجتماعی) باشد.

اکنون، چنین به نظرم می‌آید که ما باید در مقایسه با روشنفکر خاص یا متعیّن نظری به خود بیفکنیم، می‌بینیم که او دیگر «حامل ارزش‌های جهانی» نیست. بیش از این حتا فردی که موقعیت روشنفکر متعیّن یا خاص را به خود می‌گیرد ـ حتا اگر با آن ویژه بودگی در جامعه‌ای مثل جامعه‌ی ما که خود در دستگاه‌های عمومی تأثیرگذار یافته شده در پیوند باشد، از ارزش ویژه برخوردار نیست. به کلامی دیگر، آن روشنفکری از ویژگی برخوردار است که شامل سه مرحله یا سه بخش است:

آن‌که در پیوند است با موقعیت طبقاتی او (چون یک شهروند ساده که در خدمت سرمایه است و یا چون روشنفکر ارگانیکی که در خدمت پرولتاریا است.)

یا آنی که در پیوند است با شرایط کار و زندگی‌اش، در وحدت با شرایط او چون روشنفکر (محدوده پژوهشی او، جایگاه او در آزمایشگاه، درخواست‌های سیاسی و اقتصادی که او باید به آن‌ها گردن نهاده و در برابرشان تعهد دارد یا برعکس در دانشگاه یا بیمارستان و غیره علیه آن‌ها دست به شورش می‌زند.)

و سرانجام آن ویژگی‌ که «سیاست حقیقت در جامعه‌ی ما» نامیده‌اند؛

در رابطه با فاکتور یا ویژگی آخری است که موقعیت او می‌تواند اهمیت عمومی داشته باشد و این‌که مبارزه‌های منطقه‌ای و خاص او می‌تواند تأثیرگذار باشد و دارای عوارضی که دیگر از حیطه‌ی حرفه‌ای‌گرایی خاص و محاط شده در گردونه‌ی سکتاریسم خارج می‌شود. این روشنفکر می‌تواند در سطح عمومی عمل و مبارزه بکند. سطحی که متعلق است به حاکمیت حقیقت و روش‌های حقیقت که خود نیز در این مورد که جامعه‌ی ما چه گونه برپاشده و چه کارکردی دارد، تعیین‌کننده و مؤثر است. چالش و مبارزه‌ای برای دستیابی به «حقیقت» وجود دارد و یا حداقل در «محدوده‌ی حقیقت»؛ اما باید یادمان هم باشد که من (فوکو) درک‌ام از حقیقت، مجموعه‌ای از حقیقت‌ها که باید کشف بشوند و بعدها موردقبول واقع شوند، نیست، بلکه مجموعه‌ای از قانون‌هایی است که بین درست و نادرست، حقیقی و غیرحقیقی، تمایز قائل می‌شود و گره‌خوردگی تأثیر قدرت و حقیقت را امکان‌پذیر می‌کند. هم‌چنین باید به یاد داشته باشیم که مبارزه، به‌جای و درراه حقیقت نیست که مبارزه، برای موقعیت حقیقت است و نقش سیاسی و اقتصادی‌یی که بازی می‌کند. به‌این‌ترتیب ضروری است که به مشکل‌های سیاسی روشنفکر نه بر اساس «علم» و «ایدئولوژی» توجه بشود که باید معیار «حقیقت» و «قدرت» باشد؛ بنابراین می‌شود پرسش اساسی در مورد حرفه‌ای‌گرایی روشنفکران و تمایز بین کار فکری روشنفکر و کار یدی را با سبکی نوین طرح کرد.

البته همه این‌ها مبهم، گیج‌کننده و نامطمئن به نظر می‌آیند. خیلی نامطمئن، آنچه اکنون اینجا می‌گویم، پیش از هر چیز باید به‌عنوان یک فرضیه در نظر گرفته شود. برای این‌که این فرضیه کم‌تر در هاله‌ی ابهام و تیرگی باشد و کم‌تر گیج‌کننده، بلافاصله چند پیشنهاد مطرح می‌کنم. این پیشنهادها الزاماً ادعاهای استوار و غیرقابل تغییر نیستند، تنها پیش‌بینی‌هایی‌اند که باید آزمایش شوند و درنهایت باز ارزیابی.

«حقیقت» باید به‌عنوان سیستم تنظیم‌شده‌ی روش‌ها برای بیان نوع تولید، نظم، تقسیم‌کار، گردش کار و رفتار، فهمیده شود.

«حقیقت» به‌طور دایره‌وار با سیستم‌های قدرت که آن را تولید و حفظ می‌کنند و گسترش می‌دهند، در پیوند تنگاتنگ است. درواقع یک «رژیم» برای حقیقت.

این رژیم الزاماً تنها ایدئولوژیک یا روبنایی نیست؛ که این رژیم فرضیه‌ی اصلی بنیان‌گذاری سرمایه‌داری و ازآن‌پس گسترش و توسعه‌ی آن بوده است؛ و با همین رژیم و سبک بوده که هم‌زمان، درحالی‌که هر نوع اصلاح و رفورم به انقیاد کشیده می‌شده، در جهان سوسیالیستی در حال فعالیت بوده است. (البته من در مورد چین که درباره‌ی آن کم می‌دانم، ادعایی ندارم).

موضوع تعیین‌کننده و بااهمیت سیاسی برای روشنفکر این نیست که از محتوای ایدئولوژیکی سیاسی باور خویش که معتقد است در پیوند و وحدت با علم هست، انتقاد کند یا اطمینان دهد که نظر علمی خودش آمیخته و گره‌خورده با یک ایدئولوژی درست و منطقی است؛ اما وظیفه‌ی او که از اهمیت سیاسی هم برخوردار است، این است تا امکان‌هایی را که موجب دستیابی به سیاست قدرت می‌شوند به‌طور منطقی فراهم و امن کند. موضوع و مسئله این نیست که آگاهی و معرفت مردم را تغییر دهیم یا آنچه را در مغز و ذهنشان می‌گذرد، بلکه باید سیستم و روش‌های سیاسی- اقتصادی، سیاسی و نهادی تولید حقیقت را تغییر داد.

مورد اصلی البته ربطی به این ندارد که حقیقت را از هر نوع سیستم قدرت جدا کنیم (چیزی که تنها موجب دردسر است، چراکه حقیقت اکنون خود نیز قدرت است)، بلکه وظیفه‌ی روشنفکر جدا و تفکیک کردن قدرت حقیقت از عملکردهای هژمونی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی است که درون زندگی روزانه مردم جاری است. با نقل‌قولی از نیچه این بحث را جمع‌بندی می‌کنم و به پایان می‌رسانم که می‌گوید: «پرسش سیاسی در مورد اشتباه‌ها، تصورها، ذهنیت‌ها، آگاهی فراموش‌شده یا ایدئولوژی نیست، پرسش خود حقیقت است.»


منبع: شهروند
فصل‌نامه «آگورا» چاپ نروژ، اوت
برگردان: عباس شکری

اضافه کردن نظر

کد امنیتی
تازه کردن

با ما همراه باشید

آخرین مقالات درج شده جدید

پیام شادباش نوروزی حزب مشروطه ايران (ليبرال دمكرات)…

نگرش اصولی بر عوام‌گرایی در گفتمان سیاسی…

هشتم ماه مارس ٢٠١٧ روز جهانى زن…

تا کيهان پايدار بماند…

خوزستان تنها نيست و تنها نخواهد ماند.…

مقالات دگراندیشان جدید

چند نکته درباره تظاهرات پاسارگاد (اعتراض به حاکمان اسلامی یا «نژادپرستی»؟)…

کوروش بزرگ دیگر فقط در پاسارگاد نیست…

ایران در تاریخ…

درس‌هایی از بهار عربی…

چرا جهانی‌شدن تنها راه پیش روی ماست؟…

مقالات هم‌اندیشان جدید

۲۲ بهمن: نمایش حرکت انقلاب بر شانه‌ی کارگزاران کرایه‌ای…

نامه شاهزاده رضا پهلوی به دونالد ترامپ: حساب مردم ایران را از حکومت ظالم جمهوری اسلامی می‌بایست جدا کرد…

آرامش پیش از طوفان علیه برجام…

معرفی سلاح‌های انتخابی دونالد ترامپ در جنگ سرد علیه جمهوری اسلامی…

لابی مُرده جمهوری اسلامی نفس کشید! این‌بار به کمک ۳۷ «دانشمند کرایه‌ای…

نظرگاه‌های کاربران جدید

  • بهمن زاهدی
    زبان آخوند را باید شناخت؛ زیرا گفته‌های هر آخوندی مفهوم زیرکانه‌ای دارد که گه گاهی هشداریست به همدیگر.

    ادامه مطلب ..و

     
  • کیهان
    با این روش ها ولیعهد در خاک امریکا در سن 85 سالکی دار فانی را وداع خواهد کرد برای ازادی ایران باید ...

    ادامه مطلب ..و

     
  • کیهان
    سال یک هزار و سیصد و نود و پنج زمانی به نتیجه خواهید رسید که دیگر زمان زیادی گذشته و متوجه خواهید شد ...

    ادامه مطلب ..و

     
  • بهمن زاهدی
    سکوت، فریاد دیگریست وقتی راهی شدم کسی همراهم نبود بارها شنیده بودم تنهایی جرأت می‌خواهد ولی زمانی ...

    ادامه مطلب ..و

     
  • فيروزه غفارپور
    با احترام و درود بعنوان يكى از امضاء كنندگان بيانيه هشدار به اخرين وليعهد ايران لازم ميبينم كه جناب بيت ...

    ادامه مطلب ..و