29.5 C
تهران
یکشنبه, اردیبهشت ۲۶, ۱۴۰۰
اسماعیل نوری‌علا

سکوت‌شان سرشار از چیست؟

آیا براستی برای ملتی بیزار از حکومت‌اسلامی «فرصت» تازه‌ای فراهم آمده است تا انحلال‌طلبان، بخصوص در داخل کشور، بتوانند از آن حداکثر استفاده را کرده و حتی اگرچه در کوتاه مدت به انحلال کامل حکومت دست نیابند، لااقل امتیازات چشم‌گیری به سود مردم از آن بگیرند؟ پاسخ به این پرسش کار آسانی نیست. اما من یک علامت عمده را در این میانه بوضوح می‌بینم: اسلامیست‌های اصلاح‌طلب سکوت کرده‌اند!

در قلمروی «اسلام سیاسی»، که در زبان علوم سیاسی امروز «اسلامیسم» خوانده می‌شود و کلاً با تعریف دینی «مسلمان» تفاوت دارد، و در گسترهء گونه‌های مختلف آدمیان «اسلامیست»، موجودی زندگی می‌کند به نام «اسلامیست اصلاح‌طلب»، که از رسیدن اسلامیسم به حکومت راضی و از نحوه ادارهء حکومت اسلامیستی ناراضی است و می‌خواهد آن را«اصلاح» کند تا مبادا بعلت سهل‌انگاری دست‌اندرکاران مدیریت آن کل رژیم فرو ریزد و از بین برود.

بر این اساس، یکی از مشخصات یک «اسلامیست اصلاح‌طلب» همیشه این بوده که از «اسلامیست‌های بنیادگرا» طلب‌کار باشد و امور مختلفی را «مطالبه» کند. این «مطالبه»، مثل همهء اسم فعل‌هائی که بر وزن «مفاعله» (انجام متقابل فعل) ساخته می‌شوند، در خود مفهوم «مکالمه» را هم دارد؛ مثل دو نفری که با هم مکالمه می‌کنند و اگر خواستی در میان باشد کارشان به مطالبه هم می‌کشد.

به دلیل وجود همین زمینه‌ها، در طول سی سال گذشته، «اصلاح‌طلبی» و «مطالبه محوری» معادل هم انگاشته شده‌اند. در این «همسان‌انگاری»، مخالفین اسلامیسم نیز، که «انحلال‌طلب» می‌خوانیم‌شان (بدین معنی که معتقد به ضرورت انحلال حکومت اسلامیست‌ها و برقراری حکومتی سکولار دموکرات‌اند)، نقشی اساسی داشته‌اند؛ از دو طریق:

نخست اینکه یک «ایرانی انحلال‌طلب»، بصورتی بدیهی انگاشته شده، حکومت‌اسلامی را در کلیهء صورت‌های ممکن‌اش به رسمیت نمی‌شناسد و، در نتیجه، نمی‌تواند یا نمی‌خواهد که با آن وارد مکالمه و مطالبه و معامله شود و در نتیجه مطالات اصلاح‌طلبان را نوعی برسمیت شناختن حکومت می‌داند و از آن می‌پرهیزد و،

دو دیگر اینکه، با توجه به تصلب حاکم بر قانون اساسی حکومت‌اسلامی و ساختارهای برآمده از آن، انحلال‌طلبان همواره بر این نکته پا فشرده‌اند که «اصلاح‌طلبی» امری ناممکن و «مطالبه محوری» آنان از این حکومت، که تنها راه معامله‌شان با طرف مقابل است، نیز تلاشی بی‌بهره و ثمر و حتی مضر است. یعنی آنها بر این اعتقاد بوده و هستند که «اصلاح» این رژیم ممکن نیست و خانه از پای بست ویران است و، لذا، اصلاح‌طلبان، حتی اگر بخشی‌شان در استراتژی خود صادق باشند، نیز قادر نیستند که این هیکل متصلب و سنگین را از جا تکان دهند و، در نتیجه، هر کجا هم که به میانهء میدان درآیند و «مطالبات» خود را مطرح کنند باید متوجه باشند که در عاقبت کار این رژیم حیله‌گر است که به آمدن آنها و طرح مطالبات‌شان نیاز یافته، به آنها میدان داده، و می‌خواهد تا، با استفاده از جریان مطالبات، مرحله‌ای بحرانی را از سر بگذراند.

در این استدلال نفی کنندهء اخیر نیز، بصورتی ضمنی، بر همسان‌انگاری «اصلاح‌طلبی» و «مطالبه محوری» تأکید می‌شود.

قصد من در این مقاله اما نشان دادن این نکته است که هرگونه «همسان‌انگاری» قاطعی بین «اصلاح‌طلبی» و «مطالبه محوری» هم غلط و هم، بخصوص برای مبارزان علیه حکومت‌اسلامی، مشکل‌زا است.

در این راستا نخست به این واقعیت نادیده گرفته شده اشاره می‌کنم که اگرچه بین «اصلاح‌طلبی» و «مطالبه محوری» رابطه‌ای نا‌گسستنی وجود دارد اما این رابطه طبیعتی یک سویه دارد و، چون نیک بنگریم می‌بینیم که، در عکس جهت، بین «مطالبه محوری» و «اصلاح‌طلبی» لزوماً و همواره رابطه‌ای برقرار نیست و هر مطالبه کننده‌ای نیز اسلامیست اصلاح‌طلب بشمار نمی‌آید.

مثلاً، در قلمروی جنبش‌های مدنی ایران (متعلق به زنان، کارگران، دانشجویان، روشنفکران سکولار، اقوام، غیر شیعیان، غیر مسلمانان، و…)، با وجود بیزاری آنان از حکومت مسلط بر کشورشان و خواستاری عمیق نا ـ بودی آن، بسیاری از «خواسته‌ها» تنها بدان خاطر که فعالیت این جنبش‌ها در داخل کشور جریان دارد، شکل «مطالبه از همین حکومت» را بخود می‌گیرد و آنها ناچارند با همین حکومت مکالمه و معامله و مطالبه کنند، بی‌آنکه بتوان آنها را با جریانات اسلامیست اصلاح‌طلب یکی انگاشت.

***

برای اینکه با وضعیت بسیار پیچیدهء اسلامیست‌های اصلاح‌طلب و موقعیت مطالبه محوری در سپهر سیاسی آنها بیشتر آشنا شویم باید به رابطهء این طیف از اسلامیت‌ها با طیف اسلامیست‌های بنیادگرا، که از همان دمادم پیروزی «انقلاب اسلامی شده» دست بالا را در حکومت داشته‌اند، توجه کنیم.

در واقع، اگر «اصلاح‌طلبی» با اتخاذ شیوه‌های مختلف «مطالبه محوری» عمل می‌کند، در طرف مقابل‌اش، «بنیادگرائی» همواره با نظریهء «مصلحت بینی» به مقابله با مطالبهء محوریِ اصلاح‌طلبان پرداخته است؛ امری که خود اصلاح‌طلبان نیز ناگزیر به شراکت در آنند و چاقو‌شان در این حوزه است که کند می‌شود. چگونه؟

دلیل را باید در این سخن خمینی یافت که گفت «حفظ نظام اوجب واجبات است» و این سخن را یاران‌اش چنین تعبیر کردند که اگر برای حفظ نظام ضرورت افتد حتی می‌توان «توحید خداوندی» را هم «تعطیل» کرد، چه رسد به نماز و روزه و دیگر واجبات دین مبین را.

در این راستا، شخص خمینی جوار تأسیس نهادی رسمی به نام «مجمع تشخیص مصلحت نظام» را نیز صادر کرده و در آن اصلاح‌طلبان دانه درشت را نیز عضویت داده است تا، بنا بر تشخیص مصلحت‌های نظام، یا پیش آیند یا عقب کشند و، در عین رقابت با بنیادگرایان برای سهم داشتن در قدرت، مواظب باشند که مبادا مبانی و شالوده‌های رژیم در خطر افتد.

در این وضعیت، بدیهی است که اسلامیست‌های اصلاح‌طلب تا آنجا «مطالبه محور» محسوب می‌شوند که «مطالبه»‌هاشان صدمه‌ای به کلیت ساختار حقوقی و حقیقی نظام نزند و، به همین دلیل، اگر در برابر رفتارهای «ساختار‌شکن» قرار بگیرند یکباره اختلافات خود با بنیادگرایان را کنار گذاشته و با آنها در سرکوب ساختار‌شکنان همداستان می‌شوند.

به عبارت دیگر، اسلامیست‌های اصلاح‌طلب تا زمانی به مطالبه میدان و اجازه می‌دهند که پا‌شان بر زمین سفت و سخت و پشت‌شان به تنور گرم است؛ اما اگر وضعیت نظام چنان باشد که مطالبه‌ای که تا دیروز مجاز بود امروز موجب پیدایش فتوری در ارکان نظام شود خود اصلاح‌طلبان دست به مبارزه با «مطالبه محوری» می‌زنند.

***

پس، جدائی واقعی مابین «اصلاح‌طلبی» و «مطالبه محوری» هنگامی بارز و آشکار می‌شود که اهل تشخیص مصلحت نظام نتیجه بگیرند که یک «مطالبه»، از هر نوع‌اش که باشد، باعث تزلزل نظام می‌شود. چنین مطالبه‌ای نمی‌تواند مورد تأیید اصلاح‌طلبان باشد.

نمونهء آزمایشگاهی این وضعیت را در جریان انتخابات ریاست جمهوری چهار سال پیش دیدیم. در تمام طول مبارزات انتخاباتی، مابین چهار کاندیدائی که از صافی شورای نگهبان قانون اساسی حکومت‌اسلامی گذشته بودند و در وفاداری شان به رژیم اسلامی تردیدی وجود نداشت، بازار «مطالبه محوری» سخت گرم بود. حتی تظاهرات آرام «رأی من کو؟» نیز در چارچوب مصلحت نظام عمل می‌کرد و می‌توانست به ساختن تصویر حکومتی اهل دموکراسی و تساهل سیاسی کمک کند.

اما، مشکل کار از این قانون‌مندی اجتماعی آغاز شد که خاصیت عملی «مطالبه» آن است که با هر پیروزی گامی فراخ‌ تر بر می‌دارد و مطالبه‌ای بالاتر را مطرح می‌سازد. متقابلاً، آنکه در حکومت نشسته و مصلحت نظام را تشخیص می‌دهد این وظیفه را هم دارد که مواظب باشد یک جائی پا روی ترمز بگذارد و جلوی طرح مطالبات بیشتر را بگیرد. سرکوب جوانان جنبش سبز نیز بخاطر گذشتن‌شان از «خط قرمز مطالبه» ضرورت پیدا کرد و انجام شد و طلیعهء سرکوب هم منع تظاهر‌کنندگان از طرح «شعارهای ساختار‌شکن» از جانب رهبرانی بود که خود سال‌ها مقیم حرم «مجمع تشخیص مصلحت نظام» بودند.

همینجا، بصورتی گذرا، بگویم که طرح هر «شعار»ی خود نوعی «مطالبه» است که گاه بصورت درخواست و خواهش و واسطه‌تراشی انجام می‌شود، گاه با «باید» و «نباید» همراه است، و گاه نیز از خط قرمز عبور می‌کند و مبارزه را به سطح بالاتری می‌کشاند. مثلاً، آن «باید گردد»های دوران انقلاب تا هم اکنون چیزی جز بیان مطالبه نبوده و نیستند و در مدرجی از تحمل و سرکوب نوسان دارند؛ گاه به ریزش نیروها در جبههء ضد مردم می‌انجامند، گاه پیروز می‌شوند و گاه همچون عقده و حسرتی گشوده نشده در سینه‌های یک نسل و دو نسل باقی می‌مانند تا شاید روزی دیگر، در «بهار آزادی»‌هائی دیگر، از خاک سینه‌های نسل‌های سوخته سر بر کشند و خیابان را با طنین خود زندگانی تازه ببخشند.

***

پس، می‌توان نتیجه گرفت که بین «اصلاح‌طلبی» و «مطالبه محوری» فاصله‌ای وجود دارد و نیز می‌توان دید که این فاصله را فیلتری پر می‌کند به نام «تشخیص مصلحت نظام»؛ فیلتری که «مطالبات قابل تحمل» را از «مطالبات ساختارشکن» متمایز می‌سازد و به اصلاح‌طلبانی که به مصلحت نظام و اولویت برتر حفظ نظام متعهد و معتقد هستند، کمک می‌کند تا، «وقت سخن گفتن و وقت خاموشی» را بفهمند.

حال اگر به یاد آوریم که هر «وضعیتی»، بنا‌بر ناموس طبیعت، همواره در حال تغییر است، می ‌توانیم ببینیم که در نظامی ظاهراً با ثبات و بی‌تلاطم، که همواره به عدم تغییر در «وضع موجود» متمایل است، نیز حافظان نظام ناگزیرند، دائماً، به «مصلحت بینی» متوسل شوند تا بتوانند تغییرات در «وضع موجود» را کنترل کنند. یعنی، از آنجا که این حکومت با زور و سرکوب بر مردم تحمیل شده، اسلامیست‌ها ـ چه بنیادگرا و چه اصلاح‌طلب ـ می‌دانند که همواره در «دستگاه تولید نیروی اجتماعی» فشاری بزرگ برای تغییر، در راستای رفع زور و سرکوب و استقرار آزادی و دموکراسی، وجود دارد و آنها باید این فشار را به گونه‌ای کنترل کنند که کل دستگاه را منفجر نسازد.

***

اما از آنجا که تجربهء تاریخی تمام ملل نشان داده است که هیچ حکومت سرکوبگری نمی‌تواند در «اعمال کنترل» همیشه موفق باشد، و در تاریخ هر جامعه لحظاتی هم فرا می‌رسد که کنترل‌ها تضعیف شده و فشار نارضایتی اعتراضی و رزمنده منفذهائی برای خروج بیابند، اکنون، در برابر اردوگاه اصلاح‌طلبان، می‌توان به مشاهدهء رفتار اردوگاه انحلال‌طلبان نشست و زیر و بم کنش‌های آنان را نیز بر متن قانون‌مندی‌های اجتماعی این تغییر دائمی بررسی کرد و نخستین مشاهدات به ما می‌گویند که تا اینگونه «لحظات ضعیف شدن کنترل» در نزد اسلامیست‌ها پیش نیایند، کار انحلال‌طلبان از حد «گفتمان‌سازی و افشاگری» فراتر نمی‌رود.

آنها از تمام وسائل در دسترس خود استفاده می‌کنند تا از یکسو مردم را به حقوق خویش و عمق مخافت استمرار حکومت ایدئولوژیک آگاه سازند (افشاگری) و، از سوی دیگر، خواستاری دموکراسی و سکولاریسم و آزادی و حقوق بشر را تبدیل به اصول اعلای اندیشهء سیاسی جامعه کنند (گفتمان‌سازی).

اما آنها، در عین حال، همواره باید در انتظار فرصت‌هائی باشند که، به دلایلی کاملاً گوناگون، فرا می‌رسند و در متن آنها توانائی حکومت در کنترل فشار مخالفان تضعیف می‌شود و «وضع موجود» جای خود را به «وضع جدید»ی دهد که در آن «مطالبه محوری» از اردوگاه اصلاح‌طلبان به اردوگاه انحلال‌طلبان منتقل شده و دوران جدیدی از مبارزات انحلال‌طلبانه را شکل دهد، که پیروزی و شکست آن منوط به درک درست انحلال‌طلبان از «وضع جدید» است.

***

متأسفانه، اغلب چنین اتفاق افتاده که بین پیدایش اینگونه فرصت‌ها و تشخیص آن از جانب انحلال‌طلبان فاصله‌ای زمانی بوجود می‌آید و همین تأخیر خود موجب از دست رفتن فرصت می‌شود. حال آنکه، بنا بر تجربیات متعدد تاریخی، هر کجا که انحلال‌طلبان «توان تشخیص فرا‌رسیدن فرصت» را داشته و در طی آن به «مطالبه محوری هر دم افزاینده» دست زده باشند امکان پیروزی‌شان بالاتر از همیشه بوده است.

مثلاً، انقلاب مشروطه، در انتهای عهد ناصری و به اوج رسیدن اندراس حکومت قاجاری، با اغتنام از چنین فرصتی به بار نشست. نهضت ملی کردن نفت نیز چنین بود. و انقلاب به بیراهه افتادهء 57 نیز حاصل همین‌گونه فرصت‌یابی و استفادهء بهینه از آن بود. در این موارد انحلال‌طلبان هم فرصت تاریخی را درست تشخیص داده و هم به موقع عمل کرده‌اند.

حال آنکه در جریان انتخابات سال 88 هیچ «فرصت» تازه‌ای پیش نیامده بود و نمایش انتخاباتی می‌توانست با جابجائی اصلاح‌طلبان و بنیادگرایان به اتمام برسد اما، به دلایلی که تفصیل‌شان از حوصلهء این مقاله خارج است، نوعی «فرصت کاذب» در اذهان عمومی بوجود آمد و تلقین شد و چون اسباب ساختار‌شکنی (از جملهء رهبری سکولار دموکرات) وجود خارجی نداشت، با سرکوب حکومت در بی‌سرانجامی و خون‌زده به شکست انجامید.

توجه کنیم که این واقعیت که خانم رهنورد و آقایان موسوی و کروبی هنوز در حصر خانگی گرفتارند و شجاعانه مقاومت کرده‌اند ربطی به صحت این مدعا ندارد و دلیل شکست را همچنان باید در دیرجنبی و عقب‌افتادن رهبری اصلاح‌طلبانه از بدنه، هراس رهبری از بدنه، و ایجاد شدن موقعیتی که جدائی رهبری از بدنه را ممکن ساخت جستجو کرد.

***

نکتهء مهمی که در این میانه قابل تأمل است رفتار اسلامیست‌های اصلاح‌طلب در مواقعی است که «فرصت»‌های این چنینی از راه می‌رسند. آنها که در «تشخیص مصلحت» مهارت و سابقه دارند، زودتر از انحلال‌طلبان متوجه پیدایش اینگونه فرصت‌ها علیه خود می‌شوند و بلافاصله رفتاری دوگانه را در پیش می‌گیرند: از یکسو، با وجود اینکه به مطالبه محوری شهره‌اند از طرح مطالبات خودداری و جلوگیری می‌کنند و، از سوی دیگر، انحلال‌طلبانی را (که فرصت را شناخته و مترصد اقدام در راستای استفادهء بهینه از آن هستند) به عقب‌نشینی از مواضع قبلی خود (دال بر مخاطب قرار ندادن حکومت و اصلاح‌ناپذیر دانستن آن) و «فرصت‌سوزی» متهم می‌کنند و از این طریق می‌کوشند تا آنان را نیز از «مطالبه محوری» مانع شوند.

پس، در هر «فرصت»، که «وضع موجود» را دستخوش تلاطم کرده و به پیدایش «وضع جدید»ی کمک می‌کند، انواع رفتارهای سیاسی زیر را می‌توان مشاهده کرد:

– اصلاح‌طلبان دست از طرح مطالبه می‌کشند و طرفداران خود را نیز از این کار پرهیز می‌دهند.
– انحلال‌طلبان، به مطالبه محوری روی خوش نشان می‌دهند و طرح مطالبات گوناگون را تشویق و حمایت می‌کنند.
– اصلاح‌طلبان می‌کوشند، با متهم کردن انحلال‌طلبان به عدول از اصول خود و سازش‌کاری و نیز فرصت‌سوزی علیه منافع مردم، آنها را از میدان به در کنند.
– بنیادگرایان خود به پاسخگوئی به مطالبات «مشروع» (یعنی داخل خطوط قرمز نظام) می‌پردازند تا نارضایتی عمومی را خنثی کنند.
– انحلال‌طلبان می‌کوشند تا بر دامنهء مطالبات افزوده و آنها را از خطوط قرمز نظام بگذرانند.

اصلاح‌طلبان، در صورت عدم توانائی کنترل مطالبات، می‌کوشند تا در کار طرح مطالبات اغتشاش ایجاد کنند و خود موجب تشویق مطالباتی شوند که بشدت از خط قرمز نظام رد می‌شوند و نظام ناچار است آنها را سرکوب کند.
– انحلال‌طلبان، اگر نقطهء ضعف رژیم را یافته باشند، می‌کوشند تا جریان مطالبات را سر و سامان دهند و با طرح تاکتیک‌های زمامند و کوتاه مدت آنها را بصورت نبردهای موضعی یک جنگ بزرگ درآورند.

***

حال باید دید که امروز، با کارا شدن تحریم‌های خارج از کنترل رژیم و استیصال اقتصادی نظام، و مطرح کردن «نرمش قهرمانانه!» از جانب رهبر و سخنرانی صلح‌طلبانهء آقای روحانی در سازمان ملل، و تلاش‌های آقای ظریف برای ماست‌مالی کردن مواضع ضد امریکائی و ضد اسرائیلی رژیم، آیا براستی برای ملتی بیزار از حکومت‌اسلامی «فرصت» تازه‌ای فراهم آمده است تا انحلال‌طلبان، بخصوص در داخل کشور، بتوانند از آن حداکثر استفاده را کرده و حتی اگر به انحلال کامل حکومت دست نیابند لااقل امتیازات چشم‌گیری به سود مردم از آن بگیرند؟ پاسخ به این پرسش کار آسانی نیست. اما من یک علامت عمده را در این میانه بوضوح می‌بینم: اسلامیست‌های اصلاح‌طلب سکوت کرده‌اند و از طرح هرگونه مطالبه‌ای خودداری نموده و یا همهء مطالبات را (بعنوان سنگ بزرگی که علامت نزدن است) یکجا مطرح می‌کنند؛ کاری که، از لحاظ ماهیت، تفاوتی با سکوت‌شان ندارد.

آیا آنها با شاخک‌های حساس خود «موقعیت جدید» را درک کرده‌اند در حالی که انحلال‌طلبان همچنان بکار گفتمان‌سازی و افشاگری‌های سنتی‌شان مشغولند و خود، در تحلیل‌های خویش، هرگونه «تأیید مطالبات» را با سازشکاری و عدول از مواضع انحلال‌طلبانه یکی می‌انگارند؟

در این مورد من به تشخیص داخل کشوری‌ها بیش از خارج کشوری‌ها اعتقاد دارم. خارج کشور، در صورت وجود تشکلات منسجم و رهنمود دهندهء از سکولار دموکرات‌های انحلال‌طلب، می‌تواند کمبودهای گاه ناگزیر رهبری در داخل کشور را جبران کند، پیروزی‌ها و شکست‌های تاکتیکی انحلال‌طلبان داخل را به اطلاع جهانیان برساند، و هزینهء معامله با تحریم‌کنندگان را برای رژیم افزون کرده و آن را به امتیاز دادن، بخصوص در حوزهء آن بخش از حقوق بشر که شکلی ناقصی از آن در قانون اساسی خود این حکومت (بصورت اصول مغفوله) وجود دارد، وادار نماید. در این راستا حکومت خود می‌داند که در لحظات از دست رفتن کنترل مطالبات یک قدم عقب‌نشینی چه عواقبی دارد. و این بُن‌بستی است که در کمین حکومت و مردم هر دو، نشسته است.

و آیا این آن لحظه‌ای نیست که «اصلاح‌طلبان راستین» نیز که، طی سه دهه، اصلاح‌ناپذیری رژیم و ریشه های بلند آن را در ظلم و سرکوب و تطاول دیده‌اند، می‌توانند تشخیص دهند که اگر در این اغتنام فرصت شراکت کرده و به جبههء متحد و بزرگ مطالبات سراسری و مدنی سکولار دموکرات‌ها بپیوندند آنگاه در ایران آزاد شدهء فردا جائی درخور گذشت‌ها و فداکاری‌های خویش خواهند داشت؟ باری، در میانهء این پرسش‌ها است که اعتقاد دارم این روزها ما به تماشای تصمیم‌گیری‌هائی تاریخی نشسته‌ایم.

پست‌های مرتبط

پیام جنبش سکولار دموکرات‌های ایران به کنفرانس حزب مشروطه ایران (لیبرال دموکرات)

admin

جمهوریت یا جمهوری؟

admin

دست‌آورد‌های یک کنار هم نشستن

admin

این سایت برای ارائه بهتر خدمات به کاربران خود ، از کوکی‌ها استفاده می‌کند.
This website uses cookies to improve your experience. We'll assume you're ok with this, but you can opt-out if you wish
قبول اطلاعات بیشتر